Wilno przez wieki było jednym z najważniejszych ośrodków polskiej kultury: stolicą regionu Rzeczpospolitej Obojga Narodów od 1569 roku, miastem uniwersyteckim, w którym kształcili się najważniejsi polscy romantycy, a w latach 1922 do 1939 również miastem wojewódzkim II Rzeczpospolitej pod nazwą Wilno. Te warstwy historii wciąż są czytelne dla uważnego turysty, ale wymagają konkretów: gdzie dokładnie stanąć, kiedy dane miejsce jest otwarte i ile kosztuje wstęp. Poniżej te informacje są zebrane miejsce po miejscu.
Uniwersytet Stefana Batorego: polskie stulecia najstarszej uczelni regionu
Uniwersytet Wileński, Universiteto g. 3, założył w 1579 roku król Polski i wielki książę litewski Stefan Batory, przekształcając jezuickie kolegium w akademię. Nazwa wróciła w 1919 roku: 20 sierpnia tego roku, na mocy aktu Józefa Piłsudskiego, uczelnia została odbudowana pod polską administracją jako Uniwersytet Stefana Batorego i działała pod tym szyldem do 1939 roku, kiedy Wilno wróciło do Litwy, a uczelnia ponownie stała się Uniwersytetem Wileńskim.
Historyczny zespół dziedzińców jest otwarty od poniedziałku do soboty, w godzinach 9.00 do 18.00. Bilet wstępu bez przewodnika kosztuje 3 Eur dla dorosłych i 2 Eur dla studentów oraz posiadaczy karty POLA. Oprowadzanie z przewodnikiem, dla grup od 4 osób, wymaga wcześniejszej rezerwacji, trwa około 1,5 godziny, dostępne jest między innymi po polsku, a kosztuje 8 Eur od dorosłej osoby, 4 Eur dla seniora i 2 Eur dla studenta. Wejście na dzwonnicę kościoła św. Jana czynne jest codziennie od 10.00 do 19.00, kasa zamyka się o 18.30, bilet indywidualny kosztuje 7 Eur, 4 Eur dla studentów, seniorów i posiadaczy karty POLA, a bilet rodzinny 5 Eur za dorosłego i 3 Eur za dziecko od lat 7.
Klasztor bazylianów: więzienie, w którym siedział Mickiewicz
Kamienny kościół Świętej Trójcy z dzwonnicą wzniósł w 1514 roku hetman Konstanty Ostrogski jako podziękowanie za zwycięstwo wojsk litewsko polskich pod Orszą. W 1609 roku, na mocy edyktu króla Zygmunta III Wazy, świątynię przekazano zakonowi bazylianów, a w 1761 roku dobudowano charakterystyczną rokokową Bramę Bazyliańską według projektu Jana Krzysztofa Glaubitza.
Po rozbiorach władze carskie w 1821 roku wypędziły zakonników, a skrzydło klasztorne zamieniły w więzienie polityczne. To właśnie tutaj, na przełomie 1823 i 1824 roku, siedział Adam Mickiewicz, student Uniwersytetu Wileńskiego od 1815 roku i współzałożyciel tajnego stowarzyszenia filomatów, założonego w 1817 roku i powiązanego z filaretami, działającymi na rzecz niepodległości dawnej Rzeczpospolitej. Śledztwo prowadzone przez senatora Nikołaja Nowosilcowa doprowadziło do aresztowań, a w 1824 roku Mickiewicza zesłano w głąb Rosji na pięć lat. Do Litwy już nigdy nie wrócił.
Brama i dziedziniec kompleksu są dziś ogólnodostępne z ulicy, a sam kościół pełni funkcję czynnej świątyni greckokatolickiej, więc warto zachować się jak w miejscu kultu, a nie tylko na tle zdjęcia.
Ostra Brama: sanktuarium czczone po obu stronach granicy
Ostra Brama, Aušros Vartų g. 14, to jedyna zachowana z dziewięciu dawnych bram obronnych Wilna, po raz pierwszy wzmiankowana w źródłach w 1514 roku. Kaplica nad bramą, urządzona w XVII wieku, kryje słynący łaskami wizerunek Matki Boskiej Miłosierdzia, czczony zarówno przez katolików, jak i przez wiernych obrządku prawosławnego. Wejście do kaplicy jest bezpłatne, czynna jest ona codziennie: od maja do października w godzinach 6.00 do 19.00, od listopada do kwietnia od 7.00 do 19.00.
To jedno z najważniejszych miejsc pielgrzymkowych dla polskich katolików, przywoływane też w literaturze: inwokacja Mickiewicza otwierająca „Pana Tadeusza” wymienia Ostrą Bramę obok Częstochowy jako miejsce szczególnej opieki Matki Boskiej.
Ulica Literatów i zamknięte na remont Muzeum Mickiewicza
Muzeum Adama Mickiewicza, Bernardinų g. 11, część Muzeum Uniwersytetu Wileńskiego, jest obecnie zamknięte z powodu gruntownego remontu: wymieniono instalacje grzewcze, wodociągowe i kanalizacyjne, odnowiono elewację i okiennice, a prace wspiera między innymi Rzeczpospolita Polska. Planowane ponowne otwarcie to koniec 2026 roku, dlatego przed specjalną wizytą warto sprawdzić aktualny status na stronie muzeum uniwersytetu.
Zamiast tego warto skręcić w Literatų gatvė, niewielką uliczkę w Starym Mieście, którą od 2009 roku, kiedy Wilno było Europejską Stolicą Kultury, sukcesywnie zdobią artystyczne tabliczki poświęcone pisarzom związanym z miastem: jest ich już około dwustu. Mickiewicz mieszkał na początku tej ulicy w 1823 roku, co upamiętniają trzy tabliczki: litewska, rosyjska i polska. Wstęp na ulicę jest wolny przez całą dobę.
Czesław Miłosz i grupa Żagary
Czesław Miłosz uczęszczał do wileńskiego gimnazjum imienia Zygmunta Augusta w latach 1921 do 1929, a następnie studiował na Wydziale Prawa i Nauk Społecznych Uniwersytetu Stefana Batorego, w latach 1929 do 1934. W 1930 roku jego pierwsze wiersze ukazały się w uniwersyteckim piśmie „Alma Mater Vilnensis”, a w 1931 roku współtworzył awangardową grupę poetycką Żagary. Pierwszy tomik wierszy wydał w 1933 roku. W 1980 roku otrzymał Literacką Nagrodę Nobla.
Urodzony w 1911 roku w Szetejniach, Miłosz przez całe życie wracał myślami do wielokulturowego Wilna, miasta splatającego wątki polskie, litewskie i żydowskie, które ukształtowało jego twórczość mocniej niż jakiekolwiek inne miejsce.
Rossa: serce Piłsudskiego i polski cmentarz wojskowy
Cmentarz na Rossie, Rasų g. 32, założono w 1769 roku, a konsekrowano w 1801, jako pierwszy wileński cmentarz niezwiązany bezpośrednio z żadnym kościołem. Zajmuje 10,8 hektara, jego neogotycką kaplicę wzniesiono w latach 1844 do 1850, a dzwonnicę dobudowano w 1888 roku. Wstęp na cmentarz jest bezpłatny, brama otwarta jest codziennie, od rana do zmierzchu.
W 1936 roku w mauzoleum na Rossie złożono serce Józefa Piłsudskiego razem ze szczątkami jego matki Marii, w srebrnej urnie, pod napisem „Matka i serce syna”. Obok spoczywają też pierwsza żona marszałka, Maria, i jego brat Adam. Na tym samym cmentarzu pochowany jest historyk Joachim Lelewel, wykładowca Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1920 roku istnieje tu również kwatera cmentarza wojskowego, gdzie spoczywa 164 żołnierzy polskich, poległych w wojnie polsko bolszewickiej oraz w konflikcie polsko litewskim o Wilno. To wciąż czynny cmentarz, więc warto zachować odpowiedni spokój.
Stanisław Moniuszko i wileńska premiera „Halki”
Stanisław Moniuszko skomponował operę „Halka” do libretta Włodzimierza Wolskiego, a jej pierwsze, koncertowe wykonanie, w wersji dwuaktowej, odbyło się w Wilnie 1 stycznia 1848 roku, pod batutą samego kompozytora, z udziałem czterdziestoosobowej orkiestry złożonej z wileńskich amatorów muzyków. Pełna, sceniczna premiera miała miejsce również w Wilnie, 28 lutego 1854 roku, a rozszerzoną, czteroaktową wersję opery pokazano po raz pierwszy w Warszawie, 1 stycznia 1858 roku. „Halka” należy dziś do kanonu polskiej opery narodowej, choć jej wileński rodowód bywa pomijany nawet w polskich podręcznikach.
Jak zaplanować trasę śladami polskiego Wilna
Uniwersytet, Bramę Bazyliańską, Literatų gatvė i Ostrą Bramę da się połączyć w jeden spacer po Starym Mieście, zajmujący pół dnia bez pośpiechu. Cmentarz na Rossie leży dalej, na południowy wschód od centrum, więc warto zaplanować na niego osobne dwie do trzech godzin, najlepiej w pierwszej połowie dnia, kiedy światło najlepiej pada na kaplicę i płyty nagrobne. Jeśli w planach jest też Muzeum Mickiewicza, koniecznie sprawdźcie wcześniej, czy remont się już zakończył, zamiast liczyć na to na miejscu.
Więcej miejsc o podobnym, wielokulturowym rodowodzie Wilna znajdziecie w przewodniku po żydowskim dziedzictwie miasta, a pełną listę zabytków i atrakcji w mieście, w sekcji co zobaczyć w Wilnie.
