Tom Stoppard: ROSENCRANTZ I GUILDENSTERN NIE ŻYJĄ (Reż. Jurij Butusow)

Premiera: 16, 17, 19 września 2023 r.

Spektakl w języku rosyjskim z litewskimi napisami.

Od 14 lat

Sztukę Toma Stopparda, jednego z najważniejszych dramaturgów współczesnego teatru i orędownika teatru absurdu, „Rosencrantz i Guildenstern nie żyją” („Rosencrantz and Guildenstern are Dead”) po raz pierwszy wystawiono w kwietniu 1967 roku w londyńskim teatrze The Old Vic. Stoppard był wówczas mało komu znanym początkującym dramaturgiem i krytykiem teatralnym. Z woli dramaturga dwie niepozorne postacie ze sztuki Williama Shakespeare'a „Hamlet”, Rosencrantz i Guildenstern, czyli ludzie, którzy w porę nie powiedzieli „nie”, stały się bohaterami współczesnej dramaturgii i naszych czasów.

Powszechnie znana klasyczna fabuła Shakespeare'a zostaje w sztuce mistrzowsko ograna: król Klaudiusz, zabójca ojca Hamleta, wzywa Rosencrantza i Guildensterna, przyjaciół duńskiego księcia Hamleta z dzieciństwa i studiów na niemieckim uniwersytecie, aby towarzyszyli księciu w podróży do Anglii. Król wręcza im tajny list z prośbą o ścięcie prawowitego następcy tronu. Rosencrantz i Guildenstern prowadzą Hamleta na pewną śmierć, lecz gdy księciu udaje się podmienić list, sami wpadają w sidła losu.

Badacze współczesnej dramaturgii podkreślają, że w sztuce „Rosencrantz i Guildenstern nie żyją” dowcipnie zespolono klasyczną dramaturgię szekspirowską z beckettowskimi eksperymentami literackimi i estetyką absurdu, a intelektualne łamigłówki i wirtuozowską grę słów z angielską ironią. Dramaturg opowiada historię Hamleta z perspektywy dwóch drugoplanowych postaci sztuki Shakespeare'a, Rosencrantza i Guildensterna, czyniąc z nich głównych bohaterów. Powstaje w ten sposób wrażenie, jakby podczas tworzenia „Hamleta” gdzieś za kulisami pozostawiono włączoną kamerę: w tle rozbrzmiewają fragmenty tekstów Shakespeare'a, pojawiają się i znikają Ofelia, Poloniusz i sam Hamlet, a postacie Stopparda próbują zrozumieć, jaka jest ich prawdziwa rola w tym zamęcie, w szekspirowskim czasie.

Reżyser Jurij Butusow mówi, że szczególnie ceni poetyckość tej sztuki, nazywanej już klasyczną, oraz możliwości, jakie daje klasyczna stylistyka absurdu. „Rosencrantz i Guildenstern nie żyją” bardzo trafnie wpisuje się w dzisiejszy kontekst i jego bolesne problemy, a widzom powinien przypomnieć o utraconym raju, o niemożliwości ludzkiej pełni, harmonii i szczęścia. Iluzję teatru w teatrze w spektaklu Butusowa ukażą i wzmocnią także oszczędna scenografia i kostiumy projektowane przez plastyka spektaklu Mariusa Nekrošiusa, wyróżniające się nieoczekiwanymi materiałami i fakturami. Sztuka ta jest po raz pierwszy wystawiana w litewskim teatrze.

Tom Stoppard (ur. w 1937 r.) to angielski dramaturg i scenarzysta. Od 1954 roku pracował jako korespondent gazet w Bristolu, w 1960 roku zatrudnił się w radiu w Londynie, zaczął pisać sztuki radiowe i telewizyjne, publikował w prasie periodycznej teksty krytyczne o teatrze i filmie. W latach 70. XX wieku zaangażował się w walkę o prawa człowieka, odwiedzał ZSRR i Czechosłowację. Autor kontynuuje tradycje dramaturgii absurdu oraz artystycznego wyrazu Sławomira Mrożka i Václava Havla. Jego twórczość cechują paradoksalne sytuacje, eksperymenty, analityczność i nietypowe zestawienia: akademicka filozofia zostaje przyrównana do zawodów gimnastycznych. Napisana w latach 1964–1965 sztuka „Rosencrantz i Guildenstern nie żyją” jest jego najsłynniejszym utworem. W 1990 roku sam Stoppard wyreżyserował na jej podstawie film, który stał się już klasyką.

Jurij Butusow (ur. w 1961 r.) jest jedną z najwyrazistszych postaci współczesnego pejzażu teatralnego, zdobywcą licznych nagród teatralnych, twórcą spektakli na scenach Rosji, Norwegii, Danii, Bułgarii i Korei Południowej. Krytycy nazywają go reżyserem-szamanem, znawcą realizmu fantastycznego lub „sennego”; jego inscenizacje wyróżniają się nieprzewidywalnością, żywotnością, niezwykle wrażliwym językiem teatralnym i metaforycznością. Twórczy styl reżysera zaczął się kształtować jeszcze podczas nauki w Petersburskim Instytucie Teatralnym.

Już pierwsze spektakle zrealizowane w latach studiów, „Ożenek” (1995), „Notatki z podziemia” (1996) i „Czekając na Godota” (1996), były nowatorskie i zostały przyjęte jako radykalnie nowy głos w sztuce scenicznej. Można też wskazać najważniejszych dla reżysera autorów i kierunki jego twórczości. Są to Shakespeare, Anton Czechow i Bertold Brecht. Był on również jednym z pierwszych artystów, którzy potępili agresję Rosji przeciwko Ukrainie.

PIERWSZY POSŁANIEC
Jak straszny to widok!
I spóźniliśmy się z naszymi sprawami.
Ucho, które miało nas wysłuchać —
Że wszystko wykonano, że Rosencrantz
I Guildenstern umarli tak, jak rozkazano —
Jest już nieczułe. Kto podziękuje?
(W. Shakespeare, „Hamlet”; przekład na język litewski: Alfonsas Nyka-Niliūnas.)

ROS. A jakież są te czasy?
AKTOR. Obojętne.
ROS. Złe?
AKTOR. Zepsute.
(...)
ROS. Czym tu grasz?
GIL. Słowami, słowami. Tylko ich możemy się jeszcze uchwycić.
(T. Stoppard, „Rosencrantz i Guildenstern nie żyją”; przekład na język litewski: Rita Gelombickaitė.)